Videli smo kako je nacionalni ideal svih jugoslovenskih vodecih licnosti od narodnoga preporoda do one prékretnice o sredini sezde-setih godina u osnovi jedan: jedinstvo citave ove slovenske mase iz-medu Dunava i Jadrana. Razmimoilazenja, inace vrlo ostra, odnosila su se samo na ime i plemensko prvenstvo, dok se pitanje nacina i sredstava, kako da se ujedinjenje postigne, u kojoj formi, pod kojom dinastijom, oko kojeg centruma itd., nisu uopce dodiravala. Od sezdesetih do' po-cetka devedesetih godina organizovale su se gotovo sve velike stranke, koje su na raznim rejonima nasega nacionalnoga teritorija imale da kanalizuju nacionalni zivot kroz citavu drugu polovicu XIX stoleca; formulisali su se svi politicki programi. Pazljivu posmatracu upada tu u oci jedna zacudna pojava: kako su god svi veliki inspiratori tih narodnih stranaka bili, kako smo vec podvukli, na jedan ili na drugi nacin unitariste, sve su te stranke, bez izuzetka, po svome sastavu, par-tikularisticke, plemenske, hrvatske ili srpske, i to ne samo na teri-toriju Knezevine, docnije Kraljevine Srbije, gde je narod nepomesano srpski, ali i u habzburskim oblastima, gde od vekova pomesani zive Hrvati i Srbi. Isto tako su i programi stranaka, bez obzira da li stranka smatra za svoga osnivaca Starcevica, Strosmajera, Svetozara Miletica, u podunavskoj Monarhiji, ili Garasanina, Perù Todorovica, Nikolu Pasica u Srbiji, od reda partikularisticki, kad nisu cisto regionalni. Kroz taj period organizovanja modemog politickog zivota narocito u dve vodece oblasti nasega roda, Hrvatskoj i Srbiji, kao da se osetila neka potreba da se reduciraju ideali narodnih pokretaca i suzavaju programi, koje su oni ranije bili u velikim potezima skicirali. Kod nekih je to ucinjeno precutno, kod drugih izrecno. Starceviceva stranka prava na svome velikome konstitutivnom zboru na Reci 1892 utvrdila je program stranke, u kome je kao teritorij Velike Hrvatske proglasila Hr-vatsku-Slavoniju, Dalmaciju, Bosnu i Hercegovinu. Cmu Goru je kon-gres iz toga programa izlucio tek nakon iscrpne debate posle interven-cije dvadeset godisnjeg Frana Supile, koji je primetio da je besmisleno to programsko »anektiranje« jedne suverene drzave, bez njezina uce-sca.
  Okupacija Bosne-Hercegovine 1878 austrijskim cetama najjaci je povod povlacenju politickih voda Hrvata i Srba u partikularisticke ideale, kaio i u opce onoj zestokoj svadi hrvatsko-srpskoj, sa kojom je u stvari rod jugoslovenski zasao i u XX stolece. Iako su dalekovidni duhovni hrvatskoga dela, kao Strosmajer, Racki, pa Hinko Hinkovic i Dr. Miho Klaic, videli da je okupacija deio protivslovenske politike Beca i Peste, pa da ce posluziti germansko-madarskoj ofanzivi protiv juznog slovenstva, nema dvojbe da ju je vecina hrvatskog politickog vocstva barem akceptirala sa nadom da ce iz toga da izvuce korist za kristali-zaciju narodnog ujedinjenja oko Zagreba; da ju je klerikalni deo toga vocstva oduèevljeno pozdravio, a da ju je omogucio hrvatski patriot i pesnik frat. G. Martic sa peticijama naroda, koji je na Berlinski kongres poslao. Kod Srba, koji su se bili uziveli u misao da je Bosna integralni deo programske Srbije, koju je svaki nacionalni Srbin nosio u svome srcu kao bastimi Cara Dusana, izazvalo je to drzanje Hrvata ogorcenje
42