tesko da bi bili rasparali ziranti Clémenceau i Lloyd George, a dvoj'be-no je bi li se i Wilson za to zauzimao.
  U ostalom ne treba uzimati u obzir samo sluzbeni polozaj Srbije i srpske vlade. Popularisanje jugoslovenske stvari u javnom misljenju Evrope i Amerike za vreme rata, za koje je do tada bilo Jugoslovenstvo otprilike toliko poznato koliko Korejanstvo, pokrocilo je za te cetiri godine koliko nije za dvadeset pre toga. Blagodareci pako poziciji sa-veznika i mucenickoj, ali casnoj ulozi Srbije u ratu, to je popularisanje vrseno uvek u simpaticnom svetlu. One hiljade engleskih, francu-skih, americkih bolnicarki, koje su se naucile da upoznaju i zavole srpske vojnike, oni milioni stampanih stubaca, kroz koje je gigantski publicisticki mehanizam anglolatinski kroz cetiri godine pricao citavoj publici u dve hemisfere o herojskim patnjama srpske vojske, o nikad nevidenom mucenistvu jednoga naroda, o divnoj legendi kosovskoj, o homerskim nedacama starca Kralja, koji ostavlja zemlju, o Mestrovi-cevim izlozbama, itd., nije mogio da u tim javnim misljenjima ne iza-zove utisak izdajstva, kad se po svrsenom ratu ukazalo, da su takovome savezniku velike sile bile spremile smrtnu uvredu prodavajuci jedan deo njegova nacionalnog teritorija i naroda jednoj od evropskih velikih sila. Javno misljenje i ranije, ali pogotovo neposredno posle pobede zapadnih demokratija, bila je jedna velika sila u Francuskoj i Engle-skoj, pa u Americi.
  Srbija je dakle kao takova, sa citavim svojim zvanicnim aparatom, politickim i vojnim, igrala ulogu glavnog i daleko preteznog faktora jugoslovenskog ujedinjenja, bez obzira na to, je li citavo politicko drustvo, je li citav narod bio od pocetka svestan da gradi jedinstvenu drzavu Srba, Hrvata i Slovenaca. Videli smo da je od dolaska Karador-devica ideja pijemontistickog zadatka Srbije zahvacala prilicno siroke krugove iz oficirskog i intelektualnog drustva, a veze i simpatije prema srodnicima u Habzburskoj Monarhiji, od vremena veleizdajnickog procesa u Zagrebu i kronickog stanja gotovo uzbune u Hrvatskoj, bile su svakako popularisale ideju da Srbija mora da okupi oko sebe u jednu drzavu i Hrvate, pa i Slovence. Ali bilo bi svejedno malko preoptimi-sticki tvrditi, da je ta zeljena mogucnost bila postala vec pre objave rata Srbiji konkretnim i utvrdenim programom svih srbijanskih odlucnih faktora i citavoga javnoga misljenja, Bilo je tu i tamo jos dosta staroga nasleda, po kome su poneki politìcki ikrugovi, a pogotovo siroke narodne vrste, mislile o ujedinjenju svih Srba, Hrvata i Slovenaca kao o zeljenoj lepoj stvari, ako bude mogucno, ali o ujedinjenju svih Srba u jednu Veliku Srbiju kao o volji i programu od kojega nema ot-stupanja. Medutim ako se vremenski prebiru izjave srbijanskih zva-nicnih krugova od pocetka rata do 1 XII 1918, primecuje se nagla i kon-stantna evolucija. Dok se prvi manifest Kr. srpske vlade iz Beograda 12 jula 1914 upucuje samo Srpskome n arodu , vec u manifesta Regenta Aleksandra iz Nisa 29 jula, iako je upucen S r b i m a , govori se
o	nepravdama Austrije prema Srbima i Hrvatima, njegov proglas iz Kragujevca od 4 Vili spominje »jauke miliona nase brace, koji su do nas dopirali iz Bosne i Hercegovine, iz Ba-
71