Ubistvo austrijskog prestolonaslednika Franje Ferdinanda, te de-monstracije i pogromi, ikojima je hrvatski p 1 e b s, po intencijama i pod direktnim uticajem austrijskih vlasti jurisao protiv srpskih ducana i ustanova, nisu vise mogie da, sem eventualno u Bosni-Hercegovini, nanovo rasplamsavaju neki srpsko-hrvatski rat. Na srecu za nacionalnu misao demonstracije odozdola i progonstva odozgora bila su isto tako uperena protiv nacionalnih Hrvata i hrvatskih organizacija. U Dal-maciji su od podivljaloga m o b a, rekrutovanog iz najgoreg drustvenog taloga luckih nadnicara ili iz fanatizzane i analfabetske zagorske mase, morale da se brane isto tako hrvatske sokolane kao i srpske, a kad je posle mesec dana plamuo rat, raspustene su isto tako hrvatske opcine Split, Dubrovnik, Sibenik, kao i srpske, hrvatsika drustva sokolska i prosvetna kao i srpska, obustavljene hrvatske novine S 1 o b o d a, Zastava itd. kao i srpske, a od preko hiljadu uglednih ljudi iz èitave pro vinci j e, koji su bili pohapseni kao krivci ili sumnjivi zbog proti v-drzavnoga osecanja, ogromna su vecina bili Hrvati i katolici. Kako su medu njima bila i imena nacionalnih radenika, pesnika i dr., koja su u citavom narodu bila poznata (Ivo Vojnovic, Tresic Pavicic, Dr. Smo-dlaka, Dr. Cingrija, Dr. Krstelj), ta su se progonstva odmah obelezila kao progonstva nemacko-madarska protiv jugoslovenskog naroda i iza-zvala pojacanje solidamosti u nacionalnoj odbrani. Raspustena gotovo sva vaznija opcinska pretstavnistva i dalmatinski sabor, suspendirane gradanske slobode, zabranjene gotovo sve popularnije novine, pohapseni najugledniji politicki i nacionalni prvaci, sve to nije mogio da Hrvatima ne osvetli tragicku dilemu momenta: ili sa German-stvom ili sa Slovenstvom, koju je drasticki Bethmann -Hollweg navestio. Sto je kod Hrvata bilo nacionalno, bez obzira na stranacke razlike, onda je instinktivno i jednodusno prionulo uz onu formulu resavanja jugoslovenskog pitanja, kakva se postavila austrij-skom objavom rata Srbiji: Srbija — Pijemont da pobedi Austriju, a oslobodi i ujedini sve Jugoslovene u jednu Jugoslaviju pod dinastijom Karadordevom. U tamnicama austrijskim i madarskim, gde su bile koncentrisane tisuce Jugoslovena, nisu drukcije govorili niti dojuce-rasnji pravaski korifeji. Vekovna dilema u pogledu polarizacione tacke, oko koje ce da se ujedinjenje Jugoslovena ostvari, Zagreb ili Beograd, bila je konacno resena u korist ovoga drugoga. To tim vise sto je i srpska vlada, bez obzira na izmenu ratne srece, upravo u cilju da pro-budi nacionalni entuziazam kod Habzburskih Jugoslovena, isticala program ujedinjenja svih Jugoslovena. Dne 21 novembra 1916 koa-liciona vlada radikala, samostalnih radiikala i naprednjaka òita u Na-rodnoj Skupstini u Nisu deklaraciju u fcojoj pise: »Kraljevska vlada drzi za svoju glavnu duznost u ovim presudnim momentima, da obezbedi srecan svrSetak ove ogromne borbe, koja, kad se vec povela, postaje borbom radi oslobodenja i ujedinjenja sve nase neoslobodene
63