29 i quali ci fanno in pari tempo conoscere un duplice procedimento o scopo di tali revisioni: 1) raccogliere le reformazioni che dovevano rimanere in vigore in apposito volume (Sebenico); 2) aggiungerle allo stesso Statuto (Spalato). Nei proemio al libro delle reformazioni di Sebenico del 23 marzo 1438 troviamo fra altro quanto segue : «... Auctoritate hujus consilij detur libertas praefato Domino Comiti et eius Curiae eligendi tres Nobiles de dicto Consilio assignando ipsis terminum quatuor mensium proxime futurorum ad examinationem praedictarum Reformationum .. . Qui nobiles omnes dictas Reformationes usque in hodiernum diem publicatas editas et reformatas vigilanti cura et solerti diligentia videre ac diligenter examinare debeant : quibus inspectis ac examinatis eas in uno volumine ascribi faciant. Et ad praefatum Dominem Comitem eiusque Curiam deliberate accedant illas declarantes que suo judicio suaque opinione abicendae quaeve cassandae videbuntur. Et illae quae praefato Regimini et eius Curiae abicendae atque cassandae videbuntur debeant taliter annulla» quod de eis nulla unquam mentio habeatur. Declarantes quod nulla allia lex contenta in dictis Reformationibus valeat, aut autentica sit, nisi illae quae erunt in dicto volumine descriptae et quae de tempore in tempus in praedicto volumine descri-bentur . .. ». Le reformazioni di Spalato sono presentate dalla seguente dichiarazione : « Partes jam dudum per longeva tempora capte in generali consilio nobilium Spalati, diversis temporibus et millesimis et diversis rectoribus et in diversis li-bris et de ipsis libris electe et inter alias partes extracte et in hoc libro redac-te, quia magis videntur in se habere necessitatem observandi, ut si consilio videbitur addantur in statuto communis Spalati per viros nobiles ... ad hoc spe-cialiter deputati ». Le norme giuridiche che governavano le città scaturivano adunque: l)da un diritto non scritto, le consuetudini, sorte dall’ evoluzione subita dalla stessa legge romana e dall’ influsso esercitato sui costumi da quella canonica ; 2) da un diritto scritto, gli Statuti veri e propri e le eventuali reformazioni che li completavano o li correggevano. Quale era il loro rapporto di validità ? Ce lo fa conoscere in modo predio il seguente cap. 71 del L. Ili dello Statuto di Sebenico : « Quod consuetudo non prejudicet statuto et reformationi statutorum. -Statuti presentis auctoritate jubemus quod aliqua consuetudo non possit ullo modo prejudicare vel prejudicium facere vel inferre alicui statuto vel capitulari aut reformationi Consiliorum. Sed ipsa statuta capituiaria et reformationes inviolabiliter observentur. Et primo serventur statuta et ubi non esset statutum sed esset reformatio, ipsa reformatio observetur. Et ubi statutum capitulare vel reformatio non esset tunc procedatur per consuetudinem approhatam modo et ordine constituto. Sed ubi statutum vel capitulare vel reformatio aut approbata consuetudo super re aliqua non potest reperiri, tunc procedatur secundum bonam dis-cretionem et opinionem Curie cuiuscunque ». II « capitulare » o « capitularium » che ricorre nel capitolo precedente era originariamente il « libellus » nel quale erano state raccolte le forme di giura-